અહીં વાટકી વહેવાર,  અમેરિકામાં વિશ્‍કી વહેવાર              

જીવન સરિતાને તીરે…           ‘ગુજરાતમિત્ર’ના સૌજન્‍યથી સાભાર     –દિનેશ પાંચાલ

(રવિ પૂર્તિ)                               તા.    6-01-19   માટે                  મો : 94281 60508

             અહીં વાટકી વહેવાર,  અમેરિકામાં વિશ્‍કી વહેવાર              

       તમે દક્ષિણ ગુજરાતમાં રહેતા હો તો ‘વાટકી વહેવાર’ શબ્‍દ જરૂર સાંભળ્‍યો હશે. બે પાડોશીઓ વચ્‍ચે સ્‍નેહસંવર્ધનનો એ સુંદર રિવાજ છે. (અંગ્રેજીમાં એને માટે કયો શબ્‍દ હશે તેની જાણ નથી. કદાચ તેમની વચ્‍ચે ‘વિશ્‍કી વહેવાર’ હોઈ શકે) માણસ પોતાને ત્‍યાં બનેલી વાનગી એક વાટકીમાં મૂકીને પાડોશીને ત્‍યાં મોકલે તેને વાટકી વહેવાર કહેવામાં આવે છે. આમ તો એ બહુ નાનો શિષ્‍ટાચાર છે, પણ તેનાથી મોટો અત્‍યાચાર અટકી જાય છે. વાટકીમાં મૂકાયેલા થોડાંક ભજિયાં કે બટાકાવડા બે કુટુંબ વચ્‍ચે શાંતિદૂતની ભૂમિકા ભજવે છે. બે પૂરણપોળી બે પાડોશીઓને જોડતો પુલ બની રહે છે. અહીં નજરે ન દેખાય એવી એક વાત બને છે. વાટકીમાંના થોડાંક બટાકાવડા તેમના વચ્‍ચેની કોઈ સંભવિત બબાલને અટકાવી દે છે. એક પાડોશીના કોઈ ન ગમતા વર્તનથી બીજાનું ભેજુ તપવાની તૈયારીમાં હોય ત્‍યાં ભજિયાં હાજર થઈ જાય છે એટલે કજિયાની શક્‍યતા ઘટી જાય છે. વાનગીના મૂળ સ્‍વાદમાં સદ્‌ભાવનાની મીઠાશ ભળે પછી વાનગી વાનગી નથી રહેતી- પ્રેમસંબંધોની પરવાનગી બની જાય છે. બાકી ભજિયાં શુદ્ધ તેલમાં તળાયાં હોય તો પણ તેનું મહત્ત્વ એક તૈલી વાનગીથી વિશેષ નથી હોતું. વાટકી વહેવારથી બે પાડોશીઓના દિલમાં થોડીક સુંવાળપ જન્‍મે છે. એ સુંવાળપના મોજા તેમની વચ્‍ચે ઊભેલી નવ ઈંચની દીવાલમાંથી પસાર થઈને પરસ્‍પરના દિલને ભીંજવી દે છે. લાગણીની આ અદ્રશ્‍ય પ્રક્રિયા અતિ સુક્ષ્મ હોય છે પણ તે ખૂબ સુંદર પરિણામ આપે છે. શું આવું ભારત પાકિસ્‍તાન વચ્‍ચે ન થઈ શકે..? લેટ અસ હોપ… બાકી અત્‍યારે તો પાકિસ્‍તાન આપણા સૈનિકોના માથા વાઢીને આપણને મોકલે છે. (આ ખાટકી વહેવાર હવે અટકે તો સારુ)

         દોસ્‍તો, વાટકી વહેવાર પ્રેમનો હોઈ શકે, વેરનો નહીં. પણ ક્‍યારેક બે પાડોશીઓ વચ્‍ચે પ્રેમને બદલે વેરના વાવેતર થતા હોય છે. એક માને ખોળે જન્‍મેલા બે ભાઈઓ કટ્ટર દુશ્‍મન બની ગયા હોય એવું ઘણીવાર બને છે. રાવણ- વિભીષણથી શરુ થયેલો એ સિલસિલો મુકેશ અંબાણી અને અનિલ અંબાણી સુધી વિસ્‍તર્યો છે. ક્રોધ દ્વારા થતી તારાજીને કારણે મનની શાંતિનું મહત્ત્વ વધી ગયું છે. ઈતિહાસ યુદ્ધના લખાય છે મૈત્રીના નહીં. મૈત્રીથી જીવન આબાદ થાય. વેરમાં  બધું  બરબાદ  થાય. ભારત પાકિસ્‍તાન વચ્‍ચે યુદ્ધ થાય ત્‍યારે સૌના જીવ ઊંચા રહે છે. સરવે કરીએ તો જાણી શકાય કે દશમાંથી ચાર માણસના જીવનમાં મિત્રો કરતાં દુશ્‍મનોની સંખ્‍યા વધારે હોય છે. કોઈ આજીવન અજાતશત્રુ રહી શકતું નથી. કોઈ આપણું જીગરજાન મિત્ર છે એવું વર્ષો સુધી લાગે, પછી અચાનક એ વાત ખોટી સાબિત થાય ત્‍યારે હૈયે જે આગ લાગે તેને હોલવવા માટે નગરપાલિકાના લ્‍હાયબંબા આવતાં નથી. સિંદરીની જેમ માણસ ધીમી ગતિથી બળતો રહે છે. બળી ગયેલો રોટલો ખાવા લાયક રહેતો નથી અને બળી ગયેલો માણસ જીવવા લાયક રહેતો નથી. રામ અને લક્ષ્મણ વચ્‍ચે ભીષણ યુદ્ધ ખેલાય તો આખું રઘુકુળ બદનામ થાય. મહાભારતનો માનવી ભિષ્‍મપિતા અને કુંતિના કલહને કદી આવકારી ન શકે. દુર્યોધન અને દુશાસન લડે તેનું આશ્ચર્ય થતું નથી, પણ યુધિષ્‍ઠિર અને અર્જુન બાખડી પડે ત્‍યારે કૃષ્‍ણનું ય નીચાજોણુ થાય. બે જીગરજાન મિત્રો કટ્ટર શત્રુ બની જાય ત્‍યારે ત્રીજા તટસ્‍થ મિત્રને ‘ધરમસંકટ’ ઊભું થાય છે. તેને પ્રશ્ન થાય છે- મારે શું કરવું..? મારી બે આંખોમાંથી કઇ આંખ ફૂટી જાય તે મને પરવડશે? જિંદગી આવી અનેક વિચિત્રતાઓથી ભરેલી છે. જેમકે પત્‍ની પહેલે ખોળે સુંદર દીકરાને જન્‍મ આપે પણ સુવાવડમાં તે પોતે મૃત્‍યુ પામે તો પુત્ર જન્‍મના પેંડા વહેંચી શકાય ખરા? જીગરજાન મિત્ર સાથેના જંગમાં મળેલા વિજયથી સો ટકા ખુશી થતી નથી. અમારા પ્રોફેસર મિત્ર કહે છે, ‘લડતી વેળા માણસે કદી ટોચની ઉગ્રતા દાખવવી જોઈએ નહીં. શક્‍ય છે આપણે (આપણી જાણબહાર) ખોટા હોઈએ. કોઈને એકવાર ફાંસીએ લટકાવી દીધા પછી તે નિર્દોષ હતો એવી જાણ થાય ત્‍યારે તેને ફરીથી જીવતો કરી શકાતો નથી!’

         બાલ્‍તઝાર ગ્રાસીએને કહ્યું છેઃ ‘હંમેશા એક શબ્‍દ ઉમેરવાનો અવકાશ રહેતો હોય છે- પાછો ખેંચવાનો નહીં!’ અમે ભૂલતા ના હોઈએ તો નીદા ફાઝલીએ પણ એ મતલબનું જ લખ્‍યું છેઃ ‘દુશ્‍મની જમ કર કરો, મગર યે ગુંજાઈશ રહે… જબ કભી મિલના પડે તો શરમીંદગી ના રહે!’  સાચી વાત એટલી જ કે બોલતા પહેલા વિચારો કે શું બોલી રહ્યા છો અને કૂદતા પહેલા જુઓ કે ક્‍યાં કૂદી રહ્યા છો?

         દોસ્‍તો, સંસાર યુદ્ધનો અખાડો, અને જિંદગી એક સંગ્રામ છે. કહેવાય છે કે ગાંડી મૈત્રિ કરતાં ડાહી દુશ્‍મની સારી. વધતે ઓછે અંશે દરેક માણસ તકવાદી હોય છે. દરેકના જીવનમાં શાવર અને રેઈનકોટની બોલબાલા પ્રવર્તે છે. ક્‍યારેક આપણે હતાશામાં ગરકાવ થયા હોઈએ અને મિત્રોના સાંત્‍વનની જરૂર પડે ત્‍યારે સાચા મિત્રો શાવરના છિદ્રોની જેમ પ્રશંસાની સહસ્‍ત્ર ધારાથી ભીંજવી દે છે. અને જો આપણા વિરોધીઓ ટીકાના બારે મેઘ વરસાવે ત્‍યારે સાચા મિત્રો રેઈનકોટ બની આપણને સ્‍નેહનું કવચ પૂરું પાડે છે.  દોસ્‍તો, 2019 ના આ પ્રથમ રવિવારે સૌને નવા વર્ષની શુભેચ્‍છાઓ સાથે એટલું જ કહીએ કે ચાલો, આપણે એવો સંકલ્પ કરીએ કે આપણા સ્‍વજનો પર આફતની અગ્નિવર્ષા થાય ત્‍યારે આપણે શાવર બની રહીએ અને  તેમના પર મુસીબતોનો વરસાદ તૂટી પડે ત્‍યારે રેઈનકોટ બની જઈએ. જ્‍યારે તમે કોકને પથ્‍થર મારવાનો વિચાર કરો ત્‍યારે ધૂપછાંવનો- નિદા ફાઝલી સાહેબનો શે’ર જરૂર યાદ કરજો, તમારા હાથ અટકી જશે

                                                                ધૂપછાંવ

                             તેરા મેરા શીશેકા ઘર…  મૈં ભી સોચું  તુ  ભી  સોચ..

                             ક્‍યૂં દોનોકે હાથમેં પથ્‍થર… મૈં ભી સોચું તુ ભી શોચ…!

  લાઇસન્‍સ પાકુ ડ્રાઇવીંગ કાચુ            

“જીવન સરિતાને તીરે…”             ‘ગુજરાતમિત્ર’ ના સૌજન્‍યથી સાભાર             –દિનેશ પાંચાલ

(રવિ પૂર્તિ)                                           તા.  30-12-18  માટે                          મો : 94281 60508

                                  લાઇસન્‍સ પાકુ ડ્રાઇવીંગ કાચુ            

           અમારા બચુભાઈના એક સગાએ નવી કાર ખરીદી. ડ્રાઈવીંગ સ્‍કૂલમાં જઈને ડ્રાઈવીંગ શીખ્‍યા અને થોડા જ દિવસોમાં એમને પાકું લાઈસન્‍સ મળી ગયું, પણ સો ટકા સાચી વાત એ છે કે આજે પણ એમને કાર હંકારતા આવડતું નથી. એમને ડ્રાઈવીંગ લાઈસન્‍સ આપવું એટલે જેના બન્‍ને પગ કપાયા હોય એવા માણસને શ્રેષ્‍ઠ દોડવીરનો ચંદ્રક આપવા જેવી ભૂલ હતી. પહેલે જ દિવસે એમણે એક મોટો અકસ્‍માત કર્યો. બચુભાઈ પણ એમની સાથે કારમાં હતા. તેમણે (છોલાયેલું ઘુટણીયું સાફ કરતાં તત્કાળ) પ્રતિજ્ઞા લીધી કે આપણી આયુષ્‍ય રેખાની આમન્‍યા જળવાય તે માટે હવે પછી કદી એમની સાથે કારમાં બેસવું નહીં. સાંજે અમારી મિત્રમંડળીમાં થોડી કાને ધરવા જેવી વાત કહેતા એમણે કહ્યું: ‘ડ્રાઈવીંગ કરો ત્‍યારે એક વાત ખાસ ધ્‍યાનમાં રાખશો. જે અણઘડ વાહન ચાલકો ખરાબ રીતે ઓવરટેઈક કરે, હાથ બતાવ્‍યા વિના વળી જાય અથવા રોંગ સાઇડેથી સામે ધસી આવે છે તેઓ તે રીતે જ વર્તશે. તેઓ આપણને આડફેટમાં ન લઈ લે તેની કાળજી આપણે જ રાખવી. શ્રેષ્‍ઠ ડ્રાઈવીંગની સાબિતી ફક્‍ત એમાં નથી કે તમને વાહન ચલાવતાં આવડે છે. પણ એ વાતમાં છે કે સામેની વ્‍યક્‍તિ ભૂલ કરે તો પણ તમે તમારા વાહનને હેમખેમ બચાવીને સલામત નીકળી જઈ શકો. સામેવાળો સમયસર બ્રેક ન મારી શકે તે તેની ભૂલ ગણાય તેવા સંજોગોમાં તમે તમારી શિઘ્ર નિર્ણયાત્મક્તાથી બચી જાઓ તે તમારી કુશળતા ગણાય. (કોઈની લાપરવાહીને કારણે તમારા મોમાં ઝેર પડે ત્‍યારે તે ગળી જવાની ભૂલ કરો તો તેમાં વાંક તમારો. પગ ભાંગ્યા પછી જ ખાડો દેખાય તેનો શો ફાયદો? તમને નુકસાન થયા પછી એવું સાબિત થાય કે ભૂલ સામી વ્‍યક્‍તિની હતી તો પણ નુકસાનની માત્રામાં કોઈ ફરક પડતો નથી) તમે સમયસર ઝેર થૂંકી નાખીને જિંદગી બચાવી લો તે સાચી સમજદારી બાકી બીજી વ્‍યર્થ ભેજામારી.!’

         ‘એક બીજો મુદ્દો પણ ખાસ ધ્‍યાનમાં રાખશો’ કહી બચુભાઈએ ઉમેર્યું: ‘આખી દુનિયા શીખાઉ છે. એક માત્ર તમે જ કુશળ ડ્રાઈવર છો એવો પૂર્વગ્રહ દિમાગમાં રોપીને ડ્રાઈવીંગ સીટ પર બેસવું. સામેવાળાને કાંઈ જ આવડતું નથી એમ માની લેવામાં ફાયદો એ થશે કે વાહન ચલાવતી વેળા તમે સતત સાવધાન રહી શકશો. (જેમકે માર્ગમાં ચારે કોર કાંટા પથરાયેલા છે તેવું જાણ્‍યા બાદ માણસ દરેક ડગલું સાવધાનીથી મૂકે છે તેમ) ગમે ત્‍યારે કોઈ પણ માણસ અથડાઈ શકે છે એવી સભાનતા રાખશો તો તમે કોન્‍સન્‍ટ્રેશન સાથે ગાડી ચલાવી શકશો.

         એવી જ બીજી વાત ધ્‍યાનમાં રાખવા જેવી એ છે કે કોઈ અચાનક સામે ધસી આવે કે હાથ બતાવ્‍યા વિના વળી જાય ત્‍યારે કદી ગુસ્‍સે થશો નહીં. લોકોના ખરાબ વ્‍યવહારને પીડાતાં પીડાતાં સહન કરવાને બદલે શરુથી જ માની લેવું કે આ દેશમાં લોકો ખરાબ વ્‍યવહાર કરવા જ સર્જાયા છે. આપણી ખાતર તેઓ સુધરી જવાના નથી. દિમાગ ઠંડુ રાખશો તો તમારું દિમાગી સંતુલન જળવાઈ રહેશે. જો ગુસ્સે થયા તો શક્ય છે તમે પોતે કોઈ અકસ્માત કરી બેસશો. ડ્રાઈવીંગ કરતીવેળા ક્રોધે ભરાવું એટલે ધ્‍યાનમાં બેઠા હોઈએ ત્‍યારે દાંત ભીંસવા જેવી ભૂલ ગણાય. ધ્‍યાન ધરવું અને ડ્રાઈવીંગ કરવું એ બન્‍ને વચ્‍ચે ઘણું સામ્‍ય છે. બન્‍નેમાં એકાગ્રતા અને મનની સ્‍વસ્‍થતા બહુ જરૂરી છે. જાહેર માર્ગ પર દરેક માણસ તેની કુટેવ મુજબ ભૂલ કરતો હોય છે. તમે દરેક વખતે ક્રોધે ભરાતા રહેશો તો તેને કોઈ ફરક નહીં પડે, પણ તમે ડિસ્‍ટર્બ થઈને કોઈ ભૂલ જરૂર કરી બેસશો. (શક્‍ય છે એ માણસે કરેલી ભૂલને કારણે તમને એટલું મોટું નુકસાન ન થાય જેટલું તમારા ક્રોધને કારણે થાય!)

         દોસ્‍તો, ઉંડાણથી વિચારીએ તો આપણી કહેવાતી ટ્રાફિક સમસ્‍યાઓ સાચા અર્થમાં ટ્રાફિક સમસ્‍યા કદી હોતી નથી. માણસ ડ્રાઈવીંગમાં પાવરધો ન થયો હોય છતાં લાઈસન્‍સ આપી દેવામાં આવે તે ટ્રાફિક સમસ્‍યા નથી, આર.ટી.ઓ. તરફથી મળતી ટેરેફિક સમસ્‍યા છે. અમેરિકામાં ડ્રાઈવીંગ લાઈસન્‍સ માટે છ મહિના સુધી ટ્રાયલ લેવામાં આવે છે તથા ટ્રાફિક નિયમોની જાણકારી માટે લેખિત પરીક્ષા પણ લેવામાં આવે છે. જરા વિચારો, ટ્રાફિક નિયમોનો કક્કો ન જાણતા માણસો બેફામ રીતે વાહનો હંકારી અકસ્‍માત નોતરતા હોય તો રસ્‍તાઓ સાંકડાને બદલે પહોળા હોય તો પણ શો ફરક પડે? પોતાની ભૂલ હોય તો પણ વાહનચાલકો બીજા સાથે ગાળાગાળી પર ઉતરી જાય એ ટ્રાફિકની નહીં, અબૌદ્ધિક્‍તાની સમસ્‍યા ગણાય. જાહેર માર્ગો પર રાહદારીઓનું અજ્ઞાન, ઉતાવળ, બેદરકારી, અણઆવડત, લાપરવાહી વગેરેમાં તેમની થોડીક અબૌદ્ધિક્‍તા ઉમેરાય પછી જે સ્‍થિતિનું નિર્માણ થાય તેને આપણે ટ્રાફિક સમસ્‍યા કહીએ છીએ. (એમાં માણસનું થોડુંક લોહી, કાચની કરચો કે હાડકાની કચ્‍ચરો ભળે તેને આપણે અકસ્‍માતના નામથી ઓળખીએ છીએ) આપણે ત્‍યાં જાહેર માર્ગો પર વાહનચાલકો જે અણઘડ રીતે વાહનો ચલાવે છે તેનો  જોટો જડવો મુશ્‍કેલ છે. મોટાભાગના વાહનચાલકો કોઈ ગલીમાં વળે ત્‍યારે હાથ બતાવતા જ નથી અથવા તો અગાઉથી વહેલો હાથ બતાવ્યા પછી વળવાને બદલે બીજી જ સેકન્‍ડે વળી જાય છે. જેથી પાછળવાળા સાથે અકસ્માત થઈ જાય છે.  કોઈકે સાચું કહ્યું છેઃ ‘માણસ કેવી રમૂજ પર હસે છે તે પરથી તેનું ધોરણ નક્કી કરી શકાય છે.’ એમાં એટલું ઉમેરી શકાયઃ માણસ જાહેર માર્ગો પર કેવી રીતે વાહનો ચલાવે છે તે પરથી દેશની સંસ્‍કૃતિનું માપ નીકળે છે. જરા વિચારો, અમેરિકા ચંદ્ર કે મંગળ પર વસાહતો સ્‍થાપવાની વાતો કરે છે અને આ દેશના રાહદારીઓને હજી ધરતી પર ચાલતાં કે વાહનો ચલાવતાં પણ પૂરું ન આવડે એનાથી મોટી શરમ બીજી કઈ હોઈ શકે? તાત્પર્ય એટલું જ, “કાર હો યા સંસાર.. બનો કુશળ અસવાર…!”

ઈશ્વરનું અસ્તિત્વ

     ઈશ્વરનું અસ્તિત્વ શંકાસ્પદ છે પણ માણસના અસ્તિત્વ વિશે શંકા નથી. તો ઈશ્વરને છોડી માણસને સુખી કરવા માટે કંઈક કરીએ.

                                                                             –દિનેશ પાંચાલ

 હિપ્‍નોટિઝમ કેવી રીતે કરી શકાય ?

જીવન સરિતાને તીરે…          ગુજરાતમિત્ર ના સૌજન્‍યથી સાભાર              ‑ દિનેશ પાંચાલ

(રવિ પૂર્તિ)                      તા.   23-12-18  માટે                                         મો : 94281 60508

                        હિપ્‍નોટિઝમ કેવી રીતે કરી શકાય ?

        હિપ્‍નોટિઝમ વિશે જાણકારી મેળવવી હોય તો ડૉ. પ્રશાંત ભિમાણી લિખીત પુસ્‍તક ‘ઈઝી હિપ્‍નોટિઝમ’ વાંચવું પડે. હિપ્‍નોટિઝમ પ્રાચિન વિદ્યા છે. દરદીઓને સાજા કરવા માટે તેનો સૌથી પહેલો પ્રયોગ સીગ્‍મંડ ફ્રોઈડે કર્યો હતો. પરંતુ હિપ્‍નોટિઝમની શોધ ફ્રેન્‍ઝ એન્‍ટન મેસ્‍મર નામના તબીબ વિજ્ઞાનીએ કરી હતી. અઢારમી સદીમાં વિયેનામાં જન્‍મેલો મેસ્‍મર પોતાના દરદીઓને વશીકરણ દ્વારા સંમોહિત કરીને ગાઢ નિદ્રામાં નાખી દેતો. (‘મેસ્‍મર’ નામ પરથી એ વિદ્યાને ‘મેસ્‍મેરિઝમ’ના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે) ‘હિપ્‍નોટિઝમ’ મૂળ ‘હિપ્‍નોસ’ શબ્‍દ ઉપરથી બનેલો છે. ‘હિપ્‍નોસ’ શબ્‍દ સંસ્‍કૃત શબ્‍દ ‘સ્‍વપ્‍ન’ સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે. હિપ્‍નોટિઝમ એટલે માણસની જાગ્રત અવસ્‍થા અને નિંદ્રાવસ્‍થા વચ્‍ચેની એક તંદ્રાવસ્‍થા. આ વિદ્યા માણસના અચેતન મન (સબકોન્‍સિયસ માઈન્‍ડ) દ્વારા પાર પડે છે. એમાં હુકમો કે આદેશો દ્વારા માણસને એવી માનસિક અવસ્‍થામાં મૂકી દેવામાં આવે છે કે તે જાગ્રત અવસ્‍થામાં હોતો નથી અને ઊંઘમાં ય પડી જતો નથી. જેમ ચોર કોકના ઘરમાં ઘુસવા માગતો હોય તો તે સૌ પ્રથમ ચોકીદારને બેહોશ કરી દે છે, તેમ અચેતન મન પાસે કામ લેવાનું હોય ત્‍યારે તેના જાગ્રત મનને નિષ્‍ક્રિય કરવાની જરૂર પડે છે. એથી અનેક સૂચનો દ્વારા વ્‍યક્‍તિના જાગ્રત મનને નિશ્ચિત કરી દેવામાં આવે છે. દોસ્‍તો, હિપ્‍નોટિઝમ ગમે ત્‍યારે ગમે તેને કરી શકાતું નથી. એ આખી પ્રક્રિયા મન સાથે સંકળાયેલી હોવાથી મનની સ્‍થિતિ પર ઘણો આધાર રહે છે. ડૉક્‍ટરો એનેસ્‍થેસિયાનું ઈંજેકશન આપે પછી જ દરદી બેહોશ થાય છે તે રીતે માણસના અંતર્મન પર પ્રભુત્‍વ મેળવ્‍યા પછી જ તેની પાસે પોતાની સૂચનાઓનો અમલ કરાવી શકાય છે.

        હિપ્‍નોટિઝમ કેવી રીતે કરી શકાય તે વિશે થોડી ચર્ચા કરીએ. હિપ્‍નોટિઝમ કોઈ હાથચાલાકી કે ચમત્‍કાર નથી. એ મનની શક્‍તિઓ પર પ્રભુત્‍વ મેળવવાની અદ્‌ભૂત કળા છે. એમાં આદેશો કે સૂચનાઓ દ્વારા વ્‍યક્‍તિને તંદ્રાવસ્‍થામાં નાખી દેવામાં આવે છે. ત્‍યારબાદ તે વ્‍યક્‍તિ હિપ્‍નોટિસ્‍ટ સિવાય બીજા કોઈની આજ્ઞાનો સ્‍વીકાર કરતી નથી. વળી તે કશો જ વિચાર કર્યા વિના હિપ્નોટિસ્‍ટ જે કહે તે કરવા તૈયાર થઈ જાય છે. તેની પાસે રમૂજ ઉપજે એવી ક્રિયાઓ પણ કરાવી શકાય છે. અહીં વ્‍યક્‍તિ પોતાની વિવેકબુદ્ધિ વાપરવાનું બંધ કરી દે છે. એથી ચાલાક ધૂતારાઓ ક્‍યારેક માણસને હિપ્‍નોટિઝમ કરીને લૂંટવામાં સફળ નીવડે છે.

         એક મહત્ત્વની બાબત એ છે કે બધા લોકો પર હિપ્‍નોટિઝમ સફળ થઇ શકતું નથી. જેમના મનમાં હિપ્‍નોટિઝમ વિશે હકારાત્મક વિચારો હોય તેમને જ હિપ્‍નોટાઈઝડ કરી શકાય છે. જેઓ એમ માનતા હોય કે આ એક ઠગવિદ્યા સિવાય કશું જ નથી તેમને હિપ્‍નોટાઈઝડ કરી શકાતાં નથી. હિપ્‍નોટિઝમ માટે તૈયાર થતી વ્‍યક્‍તિએ પણ તેની અસર પામવા માટે મન બનાવવું પડે છે. અત્રે એક બાબત ખાસ નોંધવા જેવી છે. હિપ્‍નોટિઝમ દ્વારા વ્‍યક્‍તિ પાસે ધાર્યું કામ કરાવી શકાય છે પરંતુ એની કેટલીક મર્યાદાઓ છે. મનમાં જે વાત દ્રઢપણે સંસ્‍કારિત થયેલી હોય તેનાથી વિરૂદ્ધ જઈને વ્‍યક્‍તિ પાસે કાંઇ કરાવી શકાતું નથી. જેમકે પુરુષો સ્‍ટેજ પર શર્ટ ઉતારે છે પણ સ્‍ત્રીઓની પ્રકૃતિ બાળપણથી (કુદરતી રીતે જ) લજ્‍જાશીલ હોય છે. તેમને જાહેરમાં વસ્‍ત્રો ઉતારવાનું કહેવામાં આવે તોસ્ત્રી તેમ કરતી નથી. કેમકે એવું ન કરવાના સંસ્‍કાર તેની પ્રકૃતિમાં ગાઢ રીતે દ્રઢ થયેલા છે. એ જ રીતે બે માણસોને ઝઘડવાનો આદેશ આપો તો તેઓ ઝઘડે છે. પણ હિપ્‍નોટાઈઝડ વ્‍યક્‍તિ પાસે કોઈનું ખૂન કરાવી શકાતું નથી. કેમકે ખૂન કરવું એ પાપ છે  અને એની બહુ આકરી સજા થઈ શકે છે એ બાબત તેના મનમાં દ્રઢપણે રોપાયેલી છે. યોગાચાર્ય શ્રી શાંતિકુમાર ભટ્ટે એક વાત લખી છે. કેટલાંક રોગો ડૉક્‍ટરોથી પણ પકડી શકાતાં નથી ‘તબીબી’ વિજ્ઞાનના પુસ્‍તકોનો અભ્‍યાસ કરીશું તો સમજાશે કે 80 ટકા જેટલા રોગો કયા કારણોસર થાય છે તેની સ્‍પષ્ટતા હોતી નથી. તેમાં માત્ર એટલું લખેલું હોય છે- ‘ઈટીઓલોજી અનનોન’– અર્થાત્‌ ‘કારણ જણાતું નથી’. એ દર્શાવે છે કે 80 ટકા રોગોનું કારણ અંતર્મનની અવ્‍યવસ્‍થા જ હોય છે. અંતર્મનની માંદગી તનની બિમારીનું મુખ્‍ય કારણ હોય છે. જે રીતે દેશનું વહીવટી તંત્ર બિનકાર્યક્ષમ હોય તો પ્રજા દુઃખી થાય છે તેમ અંતર્મન માંદુ હોય તો આખા દેહ પર તેની માઠી અસર થાય છે.’

         હિપ્‍નોટિઝમ દ્વારા કેન્‍સર, બ્‍લડપ્રેસર, ડાયાબિટીસ, દમ, હૃદયરોગ, સંધિવા તથા અનેક માનસિક રોગો મટાડી શકાય છે. ત્‍યાં સુધી કે ખુદ ડૉ. ભિમાણી કહે છે કે એનેસ્થેસિયા આપ્‍યા વિના દરદીનું ઓપરેશન પણ થઇ શકે છે પરંતુ એ અંગે સાચી વાત એ છે કે હિપ્‍નોટિઝમ હજી અવિકસિત દશામાં છે. ખરેખર તેનાથી ઓપરેશનો થઈ શકતાં હોય તો પણ જેમ બે ભાગ હાઇડ્રોજન અને એક ભાગ ઓક્‍સિજન મેળવવાથી પાણી બની શકે  એવું વિજ્ઞાન દ્વારા સિદ્ધ થયું હોવા છતાં આજે  પાણી માટે વરસાદ પર જ આધાર રાખવો પડે છે. મતલબ દુષ્‍કાળ પડે ત્‍યારે એચ.ટુ.ઓ.ની ફોર્મ્‍યુલા વડે દેશની 130 કરોડ જનતા માટે પાણી ઉત્‍પન્‍ન કરી શકાતું નથી. તે રીતે વિશ્વમાં કરોડો દરદીઓના રોજેરોજ ઓપરેશનો થાય છે, તે સૌ માટે એનેસ્‍થેસિયા પર જ આધાર રાખવો પડે છે. હિપ્‍નોટિઝમ જેવા નિઃશૂલ્‍ક ઉપાય દ્વારા એ શક્‍ય હોત તો લાખો દરદીઓને ફાયદો થઇ શકતો હોત.

                                                                      ધૂપછાંવ

           હિપ્‍નોટિઝમ શક્‍ય  છે પરંતુ સહજસાધ્‍ય નથી. હિપ્‍નોટિઝમને સરળ, અને સહજસાધ્‍ય બનાવી શકાય તો જ તેનો માનવકલ્‍યાણાર્થે ઉપયોગ થઈ શકે. હાલ તો તે સ્‍ટેજ શો કરીને માણસનું મનોરંજન કરવાની એક કળા માત્ર બની રહી છે.

લોક લાગણી

                             ચાલ, કમળને થોડું પાંસરુ કરીએ,
                             પંજા જોડે ફરી નાતરુ કરીએ….!
                                                        –લોક લાગણી